إعراض روشنفكران از مبانى اسلامى ، در اثر فرهنگ خارجى اشكال چهارم صاحب مقاله « بسط و قبض تئوريك شريعت ، نظريّه تكامل معرفت دينى » آنست كه ايشان ضعف توجّه مردم را به دين بعد از مشروطيّت ، ضعف اقتصاد مدوّن و فقه و حكمت دانسته‌اند ، كه در برابر هجوم سيل فرهنگ غرب عقب نشينى كردند ؛ و چون در ميان علماء و فلاسفه و كتب آنها چيز معتنابهى نبود فلهذا شيفته و دلباخته آن تمدّن شدند . ايشان ميگويند : از انصاف هم دور نيفتيم پاره‌اى از روشنفكران كه در تاريخ معاصر ما نسبت به دين بيمهرى ورزيدند نه از سر كينه با ديانت بود ؛ بيشتر از آن رو بود كه ديانتى كه بدانان عرضه ميشد صورتى زيبا و نمكين نداشت . در اوان مشروطيّت كه سيل معارف غربى در ديار ما جارى شد ، و فلسفه و علم و حقوق و سياست آنان ، اذهان نوجويان و مشتاقان را پر كرد ، و همگان را بهتى و حيرتى مَهيب در گرفت و خود باختگيها و تمكينها القاء و تلقين شد ؛ درست وقتى بود كه پيكر تفكّر دينى به رنجورى و بيمارى بسيار مبتلا بود . جز چند ادب فقهى از آن ، چه مانده بود كه دل زيركان را بربايد ؟ ! نه اقتصاد مدوّن ، نه سياست مدوّن ، نه حكمت گره‌گشا ، و نه پويائى كار ساز داشت . و از جهان معاصر خود